یکشنبه , آبان , 26/8/1398
خانه / طنز / یادداشت طنز ژورنالیستی/ کامران شرفشاهی

یادداشت طنز ژورنالیستی/ کامران شرفشاهی

این تصویر دارای صفت خالی alt است؛ نام پروندهٔ آن 18-58-27.jpg است

یادداشت طنز ژورنالیستی از پیشینه چندان دور و درازی برخوردار نیست و سابقه حیات آن تقریباً نزدیک به ظهور پدیده روزنامه‌نگاری در ایران است.

عصر نهضت مشروطیت، تاریخ تولد یادداشت طنز ژورنالیستی است و پیشگام این سبک نوین کسی نیست جز «میرزا علی اکبر خان دهخدا» که در آن ایام یادداشت‌هایش را با نام مستعار «دخو» در روزنامه مهم «صور اسرافیل» منتشر می‌کرد.

نخستین شماره روزنامه صوراسرافیل به مدیریت میرزاجهانگیر خان «صور اسرافیل» در روز پنجشنبه۱۷ ربیع‌الاخر سال ۱۳۲۵هجری قمری در تهران منتشر شد که به لحاظ مطالب انتقادی، بسیار مورد توجه قرار گرفت و سرانجام به فرمان محمدعلی شاه این روزنامه تعطیل و میرزا جهانگیرخان در باغشاه به شهادت رسید.

در خصوص نام مستعار «دخو» نیز باید گفت که این واژه از لحاظ لغوی به معنای دهخدا، کدخدا و در عرف نام ابلهی بوده که در شهر قزوین زندگی می‌کرد و داستان‌های سفیهانه و خنده‌انگیزی را به وی نسبت داده‌اند. این شخصیت‌ همانند جوحی و ملانصرالدین، دارای رفتار و گفتاری عجیب و در عین حال طنزآمیز بوده و با توجه به اینکه دهخدا نیز قزوینی بوده است، انتخاب این اسم مستعار از جهات گوناگون بیانگر لطف ذوق و ظرافت طبع مرحوم دهخدا است.

درخشان‌ترین و پرمخاطب‌ترین قسمت‌های روزنامه صوراسرافیل، یادداشت‌های طنزآمیز علامه دهخدا زیر عنوان «چرند و پرند» بود که همه مظاهر نابسامانی آن روزگار را به شدت مورد انتقاد قرار می‌داد. تا آن زمان در ادبیات فارسی، از جمله در روزنامه‌نویسی، سبک نویسندگی قدیم، یعنی آوردن جمله‌های مسجع و مطنطن، بیشتر مرسوم بود، ولی گرایش دهخدا و روزنامه صور اسرافیل به زبان زنده و مأنوس مردم و ترک تکلیف و به قلم آوردن لغات و ترکیبات عامیانه به میان توده مردم بود. این موضوع، به علاوه بیان دردها با زبان شیرین طنز، با استقبال بسیار گسترده‌ای روبرو شد و این سبک از همان دوران الگویی شد برای بیان بسیاری از موضوعات و مسائل اجتماعی و البته مورد توجه مدیران نشریات نیز قرار گرفت.

علاقه و استقبال جامعه از مطالب طنزآمیز موجب شد تا روز به روز بر ستون‌های طنز در نشریات افزوده شود و حتی نشریاتی به صورت تخصصی به این موضوع اختصاص یابد که بخشی از آن به یادداشت‌های طنزآمیز مربوط می‌شد.

ویژگی یادداشت‌های طنز ژورنالیستی در درگیر بودن آن با مشکلات و معضلات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است. به عبارت دیگر، سوژه یادداشت‌های طنز ژورنالیستی به تناسب اوضاع و احوال جامعه انتخاب می‌‌شود. این گزینش، گاه حالت جوششی داشته و طنزپرداز بر اثر مواجهه با واقعه‌ای، مبادرت به نوشتن آن نموده و یا به سفارش سردبیر یا دبیر سرویس در این زمینه قلمزده است.

نقطه ضعف بسیاری از یادداشت‌های طنز ژورنالیستی، در پیوستگی تام آن با یک رخداد یا موضوع خاص است که موجب می‌شود با گذشت زمان از حلاوت و ماندگاری آن کاسته شود یا به اصطلاح تاریخ مصرف آن سرآید.

البته هوشمندی نویسنده و به کارگیری شیوه‌های مدبرانه می‌تواند این آفت را تا حد قابل ملاحظه‌ای از بین ببرد گواه این مدعا یادداشت‌های طنزی است که علاوه بر گذشت سال‌‌ها هنوز جذاب و جالب و خواندنی است.

گاهی اوقات نویسنده با علم به این نکته که آنچه می‌نویسد، عمر چندان بادوامی نخواهد داشت، دست به قلم می‌‌برد. مفهوم این سخن آن است که گاهی مراد نویسنده بیان واقعیتی است که می‌بایست صریح و آ‌شکار باشد تا از تأثیر افزونتری بر افکار عمومی برخوردار باشد و لذا بخش قابل ملاحظه‌ای از یادداشت‌های طنز مطبوعات را چنین مطالبی در برمی‌گیرد که جنبه ناگزیر بودن آن برجنبه شاهکار ادبی و ماندگاری آن سبقت می‌گیرد. کارنامه یادداشت‌های طنز ژورنالیستی، سرشار از نام‌های طنزنویسان فراوانی است که برخی از آنها با نام‌های مستعار گوناگونی در این عرصه قلم زده‌اند. برخی از این نام‌‌ها آشنا و برخی دیگر از فروغ چندانی برخوردار نبوده‌اند.

ابوالقاسم حالت، ابوتراب جلی، خسروشاهانی ، منوچهر احترامی، محمدعلی افراشته، مرتضی فرجیان و محمد خرمشاهی، از جمله معروف‌ترین چهره‌های فعال و صاحب اثر در این قلمرو بوده‌اند. از دیگر چهره‌های بسیار صاحب نام در عرصه یادداشت‌ طنز ژورنالیستی، کیومرث صابری فومنی با نام مستعار «گل‌آقا» است که ستون «دو کلمه حرف حساب» او در «روزنامه اطلاعات » سالها مورد توجه مخاطبان بسیاری قرار داشت. او بعدها ماهنامه‌ای با عنوان «گل‌آقا» را منتشر کرد که در رقابت‌با نشریات طنز هم دوره‌اش سرآمد بود.

«رضا رفیع» بدون تردید از دیگر چهره‌های پرکار و صاحب نام در زمینه نگارش یادداشت‌‌های طنز ژورنالیستی است. یادداشت‌های طنز او در مجله«گل آقا» و همچنین در روزنامه‌های «جام‌جم» و «اطلاعات» بیانگر ذوق وافر و زوال‌ناپذیر او دارد و از دیگر ویژگی‌های رفیع می‌توان به تلاش او در جهت ایجاد فضا برای دیگر طنزپردازان در صحنه مطبوعات اشاره کرد. با پیدایش وسایل ارتباط جمعی تازه، مفهوم یادداشت طنز ژورنالیستی نیز توسعه یافت و این‌گونه یادداشت‌‌ها علاوه بر مطبوعات به رادیو، تلویزیون و بعدها به رسانه‌های الکترونیکی یا دیجیتال نیز راه یافت. در حال حاضر بخش قابل ملاحظه‌ای از اوقات رسانه‌های گروهی به یادداشت‌‌های طنزی اختصاص دارد که ضمن بیان مسائل و موضوعات مختلف با زبان شیرین و سحرانگیز طنز، موجبات جذب مخاطب بیشتر و رونق این رسانه‌‌ها شده است.

به نظر می‌رسد که علاقه و اشتیاق اقشار مختلف جامعه به مطالعه آثار طنز، روز به روز در حال فزونی است و همین میل فزاینده موجب شده است تا بر شمار رسانه‌‌ها و میزان پخش و استفاده از این گونه آثار همچنان افزوده شود.

از سوی دیگر، یادداشت‌های طنز، قالب مناسبی است برای بیان بعضی از افکار و یا موضوعاتی که شاید در قالب‌‌های دیگر، مؤثر و یا قابل طرح نباشد. از این رو بسیاری از شاعران، نویسندگان و هنرمندان به سمت این قالب گرایش داشته‌اند و گزیده آثار خود را پس از چاپ در مطبوعات به صورت کتاب نیز منتشر کرده‌اند.

منبع: روزنامه اطلاعات 

همچنین ببینید

شیر یا پرستو، مساله این است!/ محمدحسین روانبخش

شیر یا پرستو، مساله این است! محمدحسین روانبخش این روزها شیر ایرانی باغ‌وحش دوبلین به ...

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *